Đoàn Chèo Quảng Ninh – Văn hóa dân gian vượt thời gian

Đôi nét về nghệ thuật chèo – di sản sân khấu dân gian giàu bản sắc

Chèo là loại hình sân khấu kịch hát dân gian của người Việt, phát triển mạnh ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Khác với nhiều hình thức biểu diễn thuần túy giải trí, chèo chứa đựng trong đó tiếng nói của làng quê, tâm tư của người lao động, những câu chuyện đạo lý, lẽ phải, tình yêu, thân phận và tiếng cười châm biếm đời sống. Một vở chèo hay thường khiến người xem vừa cười, vừa suy ngẫm, vừa thương cảm với nhân vật.

Nghệ thuật chèo là sự tổng hòa của văn học, âm nhạc, vũ đạo, diễn xuất, hóa trang, phục trang và không gian trình diễn. Người diễn viên chèo không chỉ hát hay mà còn phải biết diễn hình thể, biết xử lý làn điệu, nhấn nhá lời ca, tạo dáng sân khấu và giao tiếp với khán giả. Chính sự đa tầng ấy làm cho chèo có sức sống bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Trong chèo, hệ thống nhân vật thường có tính ước lệ rõ: đào chính, đào lệch, kép, lão, mụ, hề. Trong đó, hề chèo là một hình tượng đặc biệt, vừa gây cười vừa nói hộ những điều dân gian muốn phê phán. Tiếng cười trong chèo không hời hợt, mà thường là tiếng cười có trí tuệ, có châm biếm, có thương cảm và có khả năng làm dịu những bi kịch của con người.

Những đặc trưng tạo nên sức sống của chèo

• Tính dân gian: Chèo gần với đời sống làng xã, sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, có vần điệu và dễ đi vào trí nhớ.
• Tính nguyên hợp: Một vở chèo là sự kết hợp giữa lời ca, làn điệu, động tác, sân khấu, phục trang và diễn xuất.
• Tính ước lệ: Không gian và hành động trong chèo thường được gợi bằng động tác, lời hát, đạo cụ đơn giản nhưng giàu sức biểu đạt.
• Tính tương tác: Chèo truyền thống có mối quan hệ gần gũi giữa người diễn và người xem, tạo cảm giác cộng hưởng trong không gian diễn xướng.
• Sự hòa quyện bi – hài: Chèo có thể kể chuyện buồn bằng tiếng cười, đưa triết lý nhân sinh vào lời ca, vai diễn và tình huống sân khấu.

Đoàn Chèo Quảng Ninh – dấu ấn của chèo đất mỏ

Tại Quảng Ninh, nghệ thuật chèo phát triển ở nhiều địa phương phía Tây của tỉnh, nơi có sự giao thoa văn hóa với vùng châu thổ sông Hồng và xứ Đông. Những vùng như Đông Triều, Quảng Yên, Hạ Long từng có phong trào hát chèo, phường chèo, đội văn nghệ quần chúng và khán giả yêu chèo khá sâu rộng. Trên nền tảng ấy, Đoàn Chèo Quảng Ninh ra đời và trở thành một đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp quan trọng của tỉnh.

Đoàn Chèo Quảng Ninh được nhắc đến như một cánh chim đầu đàn của chèo đất mỏ, vừa giữ phong vị chèo cổ, vừa tìm cách biểu đạt những vấn đề mới của vùng công nghiệp, vùng biển, vùng mỏ. Nếu chèo truyền thống thường gắn với đồng ruộng, làng quê, đình làng, thì chèo Quảng Ninh còn có thêm hình ảnh người thợ mỏ, người dân biên giới, hải đảo, đô thị du lịch và đời sống hiện đại của vùng Đông Bắc.

Hành trình hình thành và phát triển

Theo tư liệu được nhắc đến trong đời sống văn hóa địa phương, năm 1963, Đoàn Chèo Quảng Ninh chính thức ra đời với tiền thân là Đoàn Chèo khu Hồng Quảng, được tách ra từ tổ chèo của Đoàn Văn công tỉnh. Thời kỳ đầu, điều kiện hoạt động còn nhiều khó khăn, nhưng các thế hệ nghệ sĩ vẫn kiên trì tập luyện, dựng vở và biểu diễn phục vụ nhân dân.

Những vở chèo cổ như Quan Âm Thị Kính, Trương Viên được dàn dựng và biểu diễn đã góp phần đặt nền móng cho chất lượng chuyên môn của đoàn. Sau đó, đoàn tiếp tục mở rộng đề tài, đưa những câu chuyện mới, nhân vật mới, hơi thở thời đại mới lên sân khấu chèo. Đây là hướng đi quan trọng, giúp chèo không bị đóng khung trong quá khứ mà có thể đối thoại với đời sống đương đại.

Giai đoạn tạo tiếng vang

Bước sang những thập niên tiếp theo, Đoàn Chèo Quảng Ninh được nhắc đến với nhiều vở diễn gây chú ý như Nàng Sita, Nỗi đau lòng mẹ, Ngôi sao Hạ Long và các tác phẩm khai thác đề tài lịch sử, chiến tranh cách mạng, người thợ mỏ, con người vùng biển. Không chỉ biểu diễn tại trung tâm đô thị, đoàn còn phục vụ vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo và các sự kiện chính trị, văn hóa của tỉnh.

Một điểm đáng chú ý là chèo Quảng Ninh từng được đưa vào không gian phục vụ khách du lịch. Việc biểu diễn tại khách sạn, du thuyền, chương trình giao lưu văn hóa hoặc sự kiện du lịch giúp chèo có thêm khán giả mới, trong đó có du khách quốc tế. Dù cách tiếp cận này đòi hỏi rút gọn, chọn lọc và chuyển ngữ phù hợp, nhưng nó mở ra hướng lan tỏa nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh du lịch hiện đại.

Bản sắc riêng của chèo Quảng Ninh

Chèo Quảng Ninh có nền tảng từ chèo xứ Đông và đồng bằng Bắc Bộ, nhưng khi đi vào môi trường văn hóa đất mỏ, loại hình này mang thêm một màu sắc khác. Đó là sự rắn rỏi của người lao động công nghiệp, sự khoáng đạt của vùng biển, sự đa dạng của cộng đồng dân cư và tinh thần mở của một tỉnh du lịch.

Hệ thống thành tích qua các kỳ hội diễn, liên hoan

Thành tích nghệ thuật là một phần cho thấy nỗ lực của đội ngũ nghệ sĩ, đạo diễn, nhạc công, biên kịch, họa sĩ sân khấu và những người làm hậu đài. Qua nhiều kỳ hội diễn, liên hoan, chèo Quảng Ninh đã có các vở diễn và cá nhân được ghi nhận bằng huy chương, bằng khen, giải thưởng chuyên môn.

• Năm 2020: Tại Cuộc thi Tài năng trẻ diễn viên Chèo toàn quốc ở Hà Nam, nghệ sĩ trẻ của Quảng Ninh được nhắc đến với giải triển vọng nghệ thuật.
• Năm 2019: Tại Liên hoan Sân khấu Chèo toàn quốc ở Bắc Giang, vở Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư được ghi nhận với Huy chương Bạc; một số cá nhân đạt Huy chương Vàng và Huy chương Bạc.
• Năm 2016: Tại Cuộc thi Sân khấu Chèo chuyên nghiệp toàn quốc ở Ninh Bình, vở Tình người thợ mỏ được nhắc đến như tác phẩm có dấu ấn về đề tài chiến tranh cách mạng và người vùng mỏ; các cá nhân đạt huy chương chuyên môn.
• Năm 2013: Vở Bến nước tình người được ghi nhận tại hội diễn với các huy chương cá nhân cho nghệ sĩ tham gia.
• Năm 2011: Tại Liên hoan Chèo đề tài hiện đại ở Thái Bình, đoàn có thành tích toàn đoàn và huy chương cá nhân.

Nhìn rộng hơn, các giải thưởng không chỉ là bảng thành tích, mà còn là sự ghi nhận cho quá trình bền bỉ luyện tập, dàn dựng, giữ nghề. Với nghệ thuật truyền thống, mỗi huy chương đều đi kèm mồ hôi sân tập, những đêm lưu diễn xa, những buổi diễn phục vụ vùng sâu, vùng xa và tình yêu nghề thầm lặng của nhiều thế hệ nghệ sĩ.

Vai trò của Đoàn Chèo Quảng Ninh trong đời sống văn hóa đất mỏ

Đoàn Chèo Quảng Ninh có vai trò quan trọng trong việc đưa nghệ thuật truyền thống đến với nhân dân. Trong nhiều giai đoạn, các đoàn nghệ thuật không chỉ biểu diễn ở nhà hát hay sân khấu cố định, mà còn đến trường học, khu mỏ, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, hải đảo. Những buổi biểu diễn như vậy giúp chèo trở thành một phần của đời sống cộng đồng, không xa lạ, không chỉ dành cho người nghiên cứu hay người lớn tuổi.

Với học sinh, sinh viên, chèo giúp mở ra một cánh cửa tiếp cận văn hóa dân gian. Với người lao động vùng mỏ, những vở diễn về tình người thợ mỏ, gia đình, quê hương tạo nên sự đồng cảm. Với du khách, trích đoạn chèo, làn điệu chèo hoặc tiết mục sân khấu dân gian có thể trở thành điểm nhấn văn hóa trong hành trình khám phá Quảng Ninh.

Ba giá trị nổi bật

1. Bảo tồn: Giữ gìn làn điệu, lối diễn, mô hình nhân vật và tinh thần sân khấu chèo truyền thống.
2. Sáng tạo: Dàn dựng vở diễn mới, đưa đề tài hiện đại, con người đất mỏ và lịch sử địa phương vào chèo.
3. Lan tỏa: Biểu diễn phục vụ nhân dân, sự kiện văn hóa, giáo dục, du lịch và giao lưu nghệ thuật.

Gợi ý trải nghiệm nghệ thuật chèo khi du lịch Quảng Ninh

Du khách đến Quảng Ninh thường quen với vịnh Hạ Long, Yên Tử, Bảo tàng Quảng Ninh, Bình Liêu, Móng Cái hoặc các tour biển đảo. Tuy nhiên, nếu biết kết hợp trải nghiệm văn hóa biểu diễn, hành trình sẽ sâu hơn. Một buổi xem chèo, nghe làn điệu cổ, tìm hiểu phục trang, nhạc cụ và câu chuyện sân khấu có thể giúp du khách nhìn Quảng Ninh ở góc độ văn hóa mềm mại hơn.

Gợi ý đọc thêm: Khi tìm hiểu văn hóa Quảng Ninh, bạn có thể kết hợp các chủ đề như Bảo tàng Quảng Ninh, núi Yên Tử và Vịnh Bái Tử Long để có góc nhìn rộng hơn về di sản, lịch sử và không gian du lịch của vùng đất mỏ.

Thách thức và hướng bảo tồn chèo trong bối cảnh mới

Nghệ thuật truyền thống nói chung và chèo nói riêng đang đứng trước nhiều thách thức. Thói quen thưởng thức của khán giả thay đổi, các nền tảng giải trí số phát triển mạnh, người trẻ có nhiều lựa chọn hơn và thời lượng chú ý ngắn hơn. Nếu không có cách tiếp cận mới, chèo dễ bị xem là xa lạ hoặc chỉ phù hợp với thế hệ lớn tuổi.

Tuy nhiên, thách thức cũng mở ra cơ hội. Chèo có thể tiếp cận công chúng qua trích đoạn ngắn, clip giới thiệu làn điệu, hậu trường tập luyện, chương trình giáo dục nghệ thuật trong trường học, tour du lịch văn hóa, sân khấu nhỏ, biểu diễn trải nghiệm và nội dung số. Điều quan trọng là phải giữ lõi truyền thống trong khi đổi mới cách kể, cách giới thiệu và cách tương tác với khán giả.

• Giữ nghề: Duy trì đào tạo diễn viên, nhạc công, đạo diễn, biên kịch am hiểu chèo.
• Giữ làn điệu: Lưu trữ, biểu diễn và truyền dạy các làn điệu, trích đoạn, lối diễn cổ.
• Đổi mới đề tài: Đưa câu chuyện hiện đại của Quảng Ninh lên sân khấu nhưng không làm mất chất chèo.
• Đưa chèo đến trường học: Giúp học sinh tiếp xúc sớm với nghệ thuật truyền thống qua cách kể dễ hiểu.
• Kết nối du lịch: Tạo sản phẩm biểu diễn ngắn, tinh gọn, có thuyết minh để phục vụ khách trong và ngoài nước.
• Số hóa tư liệu: Lưu giữ hình ảnh, vở diễn, kịch bản, làn điệu và câu chuyện nghệ sĩ để tránh thất truyền.