Di chỉ Đầu Rằm – Bảo vật văn hóa đặc sắc cần được bảo tồn

Đôi nét về Di chỉ Đầu Rằm – di tích khảo cổ tại Quảng Ninh

Di chỉ Đầu Rằm là một địa điểm khảo cổ quan trọng, được biết đến qua nhiều đợt phát hiện, khảo sát và khai quật. Các hiện vật thu được tại đây có giá trị lớn trong nghiên cứu khoa học, lịch sử và văn hóa, đặc biệt là quá trình cư trú của người Việt cổ ở vùng biển đảo Hạ Long.

Di chỉ này được phát hiện với nhiều dấu tích thuộc thời kỳ kim khí, phản ánh sự phát triển của các cộng đồng cư dân cổ gắn với văn hóa Hạ Long và các giai đoạn văn hóa tiền sơ sử ở miền Bắc Việt Nam. Trong hệ thống di tích khảo cổ Quảng Ninh, Đầu Rằm có vị trí quan trọng vì cho thấy cư dân cổ không chỉ sinh sống ở vùng núi, đồng bằng mà còn thích nghi rất sớm với môi trường ven biển và đảo gần bờ.

Theo các nhà khảo cổ học, Đầu Rằm là di tích cư trú của người Việt cổ, diễn ra qua hai giai đoạn chính: khoảng 3.500–3.200 năm trước và 2.500–2.000 năm trước. Các giai đoạn này tương ứng với thời kỳ Hùng Vương trong lịch sử sơ khai của dân tộc, đồng thời có liên hệ với quá trình chuyển biến văn hóa từ Phùng Nguyên muộn, Đồng Đậu sớm đến các dấu tích Đông Sơn sau này.

Trong khu vực Đông Bắc Quảng Ninh, một số địa điểm có tính chất văn hóa tương tự cũng được nhắc đến như núi Cành Chẽ, Châm Chót, Mả Chuông và Hang Son. Sự phân bố này cho thấy vùng ven biển Quảng Ninh từng là không gian cư trú, giao lưu và phát triển văn hóa quan trọng của cư dân cổ.

Điều kiện tự nhiên và lịch sử nghiên cứu Di chỉ Đầu Rằm

Sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên đặc thù và các phát hiện khảo cổ đã tạo nên một bức tranh sinh động về quá khứ của Di chỉ Đầu Rằm. Đây không chỉ là một địa điểm nghiên cứu hiện vật, mà còn là bằng chứng cho thấy mối quan hệ giữa cư dân cổ với không gian đảo, sông, biển và các tuyến giao lưu vùng Đông Bắc.

Điều kiện tự nhiên

Di chỉ Đầu Rằm được đặt theo tên dãy núi Đầu Rằm, nằm tại khu vực đảo Hoàng Tân, thị xã Quảng Yên, tỉnh Quảng Ninh. Theo tư liệu cũ, địa điểm này thuộc thôn 3, xã Hoàng Tân, huyện Yên Hưng. Dãy núi Đầu Rằm gồm hai ngọn núi thấp, chếch nhau, tạo thành hình cánh cung ven biển ở phía tây nam đảo Hoàng Tân.

Khu vực xung quanh di chỉ có địa hình đa dạng: phía nam là đầm nuôi tôm, phía bắc là ruộng lúa, phía đông giáp khu dân cư, phía tây nhìn về các xã Tân An, Tiền An và Hà An. Khu di chỉ được bao quanh bởi sông Hàm Rồng ở phía bắc và sông Bến Giang ở phía tây nam. Những yếu tố này cho thấy môi trường Đầu Rằm có sự kết hợp giữa núi thấp, sông nước, đầm phá và vùng ven biển.

Đảo Hoàng Tân thuộc vùng các đảo ven bờ biển Đông Bắc Việt Nam, nơi có nhiều dãy núi đá vôi, hệ thống sông ngòi, đầm nuôi trồng thủy sản và tuyến bờ biển kéo dài. Chính bối cảnh này đã giúp cư dân cổ có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn tài nguyên khác nhau: thủy sản, thực vật, đá làm công cụ, đất sét làm gốm và các tuyến giao lưu ven biển.

Lịch sử nghiên cứu

Di chỉ Đầu Rằm lần đầu tiên được chú ý vào năm 1970 khi người dân địa phương phát hiện một số rìu đá, đồ đồng và gốm. Những hiện vật ban đầu này mở ra hướng nghiên cứu về một địa điểm cư trú cổ tại vùng đảo Hoàng Tân.

Sau điều tra ban đầu, năm 1988, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Hảo đã khẳng định di chỉ này thuộc văn hóa Hạ Long. Đến năm 1997, Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh và Viện Khảo cổ học xác định nơi đây có dấu tích cư trú của cư dân thời kỳ Kim khí. Các cuộc khảo sát tiếp theo phát hiện vết cư trú ở vùng trũng yên ngựa trên núi Đầu Rằm, cho thấy có thể tồn tại hai lớp cư trú.

Đến đầu năm 1998, di tích được khảo sát lại và xác nhận sự hiện diện của văn hóa Đông Sơn. Sau đó, Di chỉ Đầu Rằm đã được khai quật ba lần vào các tháng 5/1998, 9/2005 và 9/2009 do Viện Khảo cổ học phối hợp với Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh thực hiện.

Bình gốm Đầu Rằm – bảo vật quốc gia độc đáo đáng để chiêm ngưỡng

Bình gốm Đầu Rằm là hiện vật tiêu biểu nhất gắn với Di chỉ Đầu Rằm. Bình được phát hiện vào năm 1998 tại xã Hoàng Tân, thị xã Quảng Yên và đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia vào tháng 12/2018. Đây là một hiện vật quý hiếm, độc bản, có giá trị đặc biệt trong hệ thống di tích thời tiền sơ sử ở miền Bắc Việt Nam.

Qua phân tích nhiệt huỳnh quang, các nhà khoa học xác định bình gốm có niên đại khoảng 3.000–3.400 năm, thuộc giai đoạn muộn của văn hóa Phùng Nguyên. Hiện vật này giúp làm rõ trình độ kỹ thuật chế tác gốm, thẩm mỹ tạo hình và đời sống tinh thần của cư dân cổ vùng biển Hạ Long – Quảng Ninh.

Bình được làm từ đất sét, nung ở nhiệt độ khoảng 700–800°C, có xương gốm chắc, màu xám đen và lớp áo gốm đỏ sẫm. Hình dáng bình giống chiếc gùi tre, chiều cao 25,3cm và đường kính vai 14cm. Thân bình chia thành ba phần: miệng rộng 6,5cm, vai cao 2,3cm và thân cao 16,2cm. Dù có một số chỗ bị vỡ và vôi hóa, bình vẫn giữ được giá trị thẩm mỹ và nghiên cứu rất cao.

Điểm nổi bật của bình gốm Đầu Rằm nằm ở hệ thống hoa văn trang trí phong phú như hoa văn chải, hoa văn đắp nổi và đặc biệt là mô típ hình chữ S. Những hoa văn này thể hiện mối liên hệ giữa cư dân Đầu Rằm với văn hóa Phùng Nguyên, đồng thời cho thấy kỹ thuật tạo hình và tư duy thẩm mỹ của người Việt cổ đã đạt đến trình độ đáng chú ý.

Hiện nay, bình gốm Đầu Rằm đang được trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh. Du khách có thể chiêm ngưỡng bảo vật này cùng với nhiều cổ vật quý giá khác, qua đó hiểu thêm về lịch sử cư trú, kỹ thuật chế tác và đời sống tinh thần của cư dân cổ ở vùng Đông Bắc.

Giá trị lịch sử, khoa học và văn hóa của Di chỉ Đầu Rằm

Di chỉ Đầu Rằm không chỉ là một địa điểm khảo cổ đơn lẻ mà còn là mắt xích quan trọng trong nghiên cứu văn hóa biển Hạ Long. Những phát hiện tại đây góp phần làm rõ lịch sử cư trú liên tục của cư dân cổ ở khu vực Quảng Ninh, đặc biệt trong bối cảnh chuyển tiếp từ tiền sử sang sơ sử.

• Giá trị lịch sử: Góp phần nhận diện sự hiện diện lâu đời của cư dân Việt cổ ở vùng biển đảo Đông Bắc.
• Giá trị khảo cổ: Cung cấp hiện vật, tầng văn hóa và dấu tích cư trú quan trọng cho nghiên cứu thời kỳ kim khí.
• Giá trị văn hóa: Phản ánh đời sống vật chất, kỹ thuật chế tác, thẩm mỹ và giao lưu văn hóa của cư dân cổ.
• Giá trị giáo dục: Giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội, lịch sử địa phương và di sản văn hóa dân tộc.
• Giá trị du lịch: Có thể kết nối với Bảo tàng Quảng Ninh, Vịnh Hạ Long, Vịnh Bái Tử Long và các tuyến du lịch văn hóa – di sản.

Đối với Quảng Ninh, Đầu Rằm là bằng chứng cho thấy vùng đất này không chỉ nổi bật bởi than đá, biển đảo và du lịch hiện đại, mà còn có chiều sâu lịch sử văn hóa từ hàng nghìn năm trước. Khi được bảo tồn, nghiên cứu và truyền thông đúng cách, di chỉ có thể trở thành một phần quan trọng trong câu chuyện di sản của địa phương.

Tham quan, tìm hiểu Di chỉ Đầu Rằm như thế nào?

Không phải di chỉ khảo cổ nào cũng mở cửa tự do cho du khách tham quan thực địa. Với Di chỉ Đầu Rằm, du khách yêu lịch sử nên ưu tiên tìm hiểu qua các kênh chính thống như Bảo tàng Quảng Ninh, tài liệu khảo cổ, chương trình giáo dục di sản hoặc các tour có hướng dẫn viên am hiểu lịch sử địa phương.

1. Tham quan Bảo tàng Quảng Ninh: Đây là nơi phù hợp để xem hiện vật, tìm hiểu bối cảnh khảo cổ và nhận diện giá trị của Bình gốm Đầu Rằm.
2. Tìm hiểu trước về văn hóa Hạ Long: Việc nắm được bối cảnh văn hóa Hạ Long, Soi Nhụ, Phùng Nguyên, Đồng Đậu sẽ giúp chuyến tham quan có chiều sâu hơn.
3. Không tự ý vào khu vực di chỉ: Nếu không có hướng dẫn hoặc sự cho phép, không nên tự tiếp cận những khu vực khảo cổ nhạy cảm.
4. Tôn trọng quy định bảo tồn: Không đào bới, không lấy hiện vật, không tác động đến nền đất, vách đá hoặc dấu tích khảo cổ.
5. Kết hợp tuyến du lịch văn hóa: Có thể kết hợp tìm hiểu Di chỉ Đầu Rằm với Vịnh Bái Tử Long, Vịnh Hạ Long, Bảo tàng Quảng Ninh và các di tích vùng Quảng Yên.